ช่องโหว่ ‘สวมสิทธิ-พ่อทิพย์’ เสี่ยงเปิดทางทุนสีเทา-อาชญากรรมข้ามชาติ

ปัญหาการขอสัญชาติไทยและสถานะทางทะเบียนโดยมิชอบกำลังมีรูปแบบซับซ้อนมากขึ้น และอาจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการปลอมแปลงเอกสารเป็นรายกรณี แต่มีลักษณะเป็นเครือข่ายที่เกี่ยวข้องตั้งแต่นายหน้า ผู้รับจ้าง บุคลากรบางส่วนในสถานพยาบาล ไปจนถึงเจ้าหน้าที่รัฐที่ทำงานด้านทะเบียนราษฎร

• จาก ‘พ่อทิพย์’ ถึงสวมสิทธิคนตาย
• ทำไมปัญหาทะเบียนราษฎรจึงกระทบเศรษฐกิจ
• เสนอรัฐเชื่อมฐานข้อมูล-ตรวจเครือข่ายเจ้าหน้าที่

คณะทำงาน Zero Corruption: กกร. และเพื่อน ไม่ทน เปิดเผยข้อมูลดังกล่าวเมื่อวันที่ 9 สิงหาคม โดยการรวบรวมข้อมูลและข้อเสนอในครั้งนี้ได้รับข้อมูลและข้อเสนอแนะจากองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) หรือ ACT ซึ่งสะท้อนให้เห็นช่องโหว่ในกระบวนการตรวจสอบ การเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานที่ยังไม่ครอบคลุม รวมถึงความเสี่ยงจากการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบของบุคลากรบางส่วน

ประเด็นดังกล่าวมีนัยมากกว่าปัญหาด้านทะเบียนบุคคล เพราะสถานะทางกฎหมายและเอกสารราชการอาจถูกนำไปใช้ต่อในการประกอบธุรกิจ ถือครองทรัพย์สิน หรือทำธุรกรรมบางประเภท รวมถึงอาจเชื่อมโยงกับนอมินี การฟอกเงิน ธุรกิจผิดกฎหมาย ทุนสีเทา และอาชญากรรมข้ามชาติ

จาก ‘พ่อทิพย์’ ถึงสวมสิทธิคนตาย

คณะทำงานฯ รวบรวมรูปแบบที่อาจถูกใช้เพื่อให้ได้มาซึ่งสัญชาติหรือสถานะทางทะเบียนโดยมิชอบอย่างน้อย 9 รูปแบบ ตั้งแต่

หนึ่งในรูปแบบที่ถูกจับตาคือ การว่าจ้างชายไทยให้จดทะเบียนสมรสหรือรับรองบุตรของหญิงต่างชาติที่ตั้งครรภ์ เพื่อให้เด็กได้รับสถานะตามกฎหมายผ่านบิดา โดยกระบวนการอาจมีนายหน้าทำหน้าที่จัดหาบุคคล เตรียมเอกสาร ประสานกับสถานพยาบาล และนำเอกสารไปใช้แจ้งเกิดต่อหน่วยงานรัฐ

ความเสี่ยงเกิดขึ้นเมื่อขั้นตอนการรับรองบุตรบางกรณียังต้องอาศัยเอกสารและคำรับรองของบุคคล หากกระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงไม่รัดกุม หรือมีเจ้าหน้าที่ละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ ก็อาจเปิดช่องให้ข้อมูลที่ไม่ถูกต้องถูกนำเข้าสู่ระบบทะเบียนอย่างเป็นทางการ

นอกจากนี้ คณะทำงานฯ ยังระบุถึงการนำข้อมูลของผู้เสียชีวิต ผู้สูญหาย หรือผู้ที่ไม่ได้พำนักในประเทศไทยมาใช้เพื่อขอออกบัตรประชาชน รวมถึงการเพิ่มชื่อบุคคลในทะเบียนบ้านโดยใช้พยานเท็จ และการซื้อขายเอกสารแสดงสถานะบุคคล

ทำไมปัญหาทะเบียนราษฎรจึงกระทบเศรษฐกิจ

สัญชาติและสถานะทางทะเบียนเชื่อมโยงกับสิทธิหลายด้าน ตั้งแต่การศึกษา การรักษาพยาบาล การเดินทาง การทำงาน และการพำนัก ไปจนถึงการเข้าถึงเอกสารประจำตัว

ในอีกด้านหนึ่ง หากสถานะดังกล่าวได้มาโดยมิชอบ ก็อาจถูกนำไปใช้เพื่ออำนวยความสะดวกในการดำเนินธุรกิจ ถือครองทรัพย์สิน หรือทำธุรกรรมที่กฎหมายจำกัดสิทธิของชาวต่างชาติ รวมทั้งอาจใช้ปกปิดตัวตนของผู้ที่เกี่ยวข้องกับยาเสพติด ผู้หลบหนีคดี ธุรกิจผิดกฎหมาย หรือเครือข่ายอาชญากรรมข้ามชาติ

ผลกระทบจึงไม่ได้อยู่เฉพาะที่ความน่าเชื่อถือของระบบทะเบียนราษฎรและบัตรประชาชน แต่ยังอาจลามไปถึงระบบการจดทะเบียนธุรกิจ การถือครองทรัพย์สิน ธุรกรรมทางการเงิน การแข่งขันที่เป็นธรรม และความเชื่อมั่นต่อหน่วยงานรัฐ

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังไม่มีฐานข้อมูลทางการที่แยกสถิติคดีการได้สัญชาติไทยโดยมิชอบออกมาอย่างชัดเจน เนื่องจากแต่ละกรณีอาจถูกดำเนินคดีภายใต้ฐานความผิดที่แตกต่างกัน เช่น การปลอมเอกสาร การแจ้งความเท็จ หรือความผิดตามกฎหมายทะเบียนราษฎร

ดังนั้น ขนาดที่แท้จริงของปัญหาและมูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจจึงยังไม่สามารถประเมินได้จากข้อมูลชุดนี้ แต่คณะทำงานฯ เห็นว่า ควรมองปัญหาในระดับระบบและเครือข่าย มากกว่าพิจารณาเฉพาะจำนวนคดีหรือผู้ถูกจับกุม

เสนอรัฐเชื่อมฐานข้อมูล-ตรวจเครือข่ายเจ้าหน้าที่

คณะทำงานฯ เสนอ 7 มาตรการเพื่ออุดช่องโหว่ ตั้งแต่การตรวจสอบการรับรองบุตรและการแจ้งเกิดย้อนหลังในกรณีที่มีความเสี่ยง เช่น บุคคลเดียวรับรองบุตรหลายราย หรือมีความเชื่อมโยงกับนายหน้าและสถานพยาบาลที่เคยถูกร้องเรียน

อีกข้อเสนอสำคัญคือ การเชื่อมฐานข้อมูลระหว่างโรงพยาบาล กรมการปกครอง สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง กระทรวงการต่างประเทศ และหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย เพื่อให้สามารถตรวจสอบข้อมูลข้ามหน่วยงานได้ รวมถึงการใช้ระบบวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อตรวจจับความผิดปกติ เช่น การใช้สถานพยาบาลหรือพยานบุคคลรายเดิมซ้ำในหลายกรณี

สำหรับกรณีที่มีเหตุอันควรสงสัย คณะทำงานฯ เสนอให้พิจารณาการตรวจ DNA ภายใต้หลักเกณฑ์ที่ชัดเจน โดยต้องคำนึงถึงกฎหมาย สิทธิมนุษยชน และการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล

ขณะเดียวกัน เสนอให้ขยายผลการดำเนินคดีไปยังเครือข่ายทุกระดับ ตั้งแต่ผู้จัดหา ผู้ประสานงาน ผู้ได้รับประโยชน์ ไปจนถึงผู้สนับสนุนทางการเงินทั้งในและต่างประเทศ รวมถึงตรวจสอบเจ้าหน้าที่รัฐหรือบุคลากรที่เกี่ยวข้อง หากพบการทุจริต ละเว้นหน้าที่ หรือรับรองข้อมูลเท็จ

คณะทำงานฯ ยังเสนอให้มีช่องทางแจ้งเบาะแส การคุ้มครองผู้ให้ข้อมูล และเปิดเผยสถิติการตรวจสอบและดำเนินคดีอย่างต่อเนื่อง พร้อมเสนอให้รัฐบาลยกระดับปัญหาการทุจริตด้านสัญชาติและสถานะบุคคลให้เป็นประเด็นด้านความมั่นคงและเศรษฐกิจ และบูรณาการการทำงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงการตรวจจับผู้ที่ได้รับสัญชาติหรือสถานะโดยมิชอบเป็นรายกรณี แต่คือการปิดช่องโหว่ของระบบที่ทำให้ข้อมูลเท็จสามารถกลายเป็นเอกสารจริง และตรวจสอบว่าในกระบวนการดังกล่าวมีเจ้าหน้าที่รัฐหรือเครือข่ายใดเป็นผู้เปิดทางให้เกิดขึ้นหรือไม่

[PR NEWS]