“กาฬโรคปอด” คืออะไร? ต่างจากปอดบวมอย่างไร ทำไมแพร่จากคนสู่คนได้!

“กาฬโรคปอด” คืออะไร? ต่างจากปอดบวมอย่างไร ทำไมแพร่จากคนสู่คนได้

กาฬโรคปอด หรือ Pneumonic plague เป็นหนึ่งในรูปแบบของกาฬโรคที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Yersinia pestis และถือเป็นรูปแบบที่รุนแรงที่สุดของโรค เชื้อสามารถเข้าสู่ปอดโดยตรงจากการสูดดมละอองทางเดินหายใจที่มีเชื้อ หรืออาจเกิดขึ้นภายหลังจากกาฬโรคชนิดอื่นที่เชื้อแพร่เข้าสู่ปอด

สิ่งที่ทำให้กาฬโรคปอดแตกต่างจากกาฬโรคชนิดอื่นคือ สามารถแพร่จากคนสู่คนได้ผ่านละอองทางเดินหายใจ โดยเฉพาะเมื่อผู้ป่วยมีอาการไอและมีการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้อื่น อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่ากาฬโรคทุกชนิดจะแพร่จากคนสู่คนได้ และการติดต่อของกาฬโรคปอดก็ไม่ได้เกิดขึ้นง่ายแบบโรคทางเดินหายใจที่แพร่ทางอากาศบางชนิด

กาฬโรคปอดเกิดจากอะไร?

กาฬโรคเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Yersinia pestis ซึ่งเป็นเชื้อโรคจากสัตว์สู่คน โดยธรรมชาติพบเชื้อในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กและหมัดที่เป็นพาหะ มนุษย์สามารถติดเชื้อได้จากการถูกหมัดที่มีเชื้อกัด การสัมผัสเนื้อเยื่อหรือของเหลวจากสัตว์ที่ติดเชื้อ หรือการสูดดมละอองทางเดินหายใจจากผู้ป่วยหรือสัตว์ที่เป็นกาฬโรคปอด

กาฬโรคในคนมีรูปแบบทางคลินิกหลัก 3 ชนิด ได้แก่ กาฬโรคต่อมน้ำเหลือง (Bubonic plague) ซึ่งพบได้บ่อยที่สุด, กาฬโรคในกระแสเลือด (Septicaemic plague) และ กาฬโรคปอด (Pneumonic plague) โดยกาฬโรคต่อมน้ำเหลืองสามารถลุกลามไปยังปอดและกลายเป็นกาฬโรคปอดชนิดทุติยภูมิได้เช่นกัน

กาฬโรคปอดมี 2 ลักษณะ

กาฬโรคปอดสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งจากการที่เชื้อเข้าสู่ปอดโดยตรง และจากการที่เชื้อแพร่จากส่วนอื่นของร่างกายมายังปอด กรณีแรกเรียกว่า กาฬโรคปอดปฐมภูมิ (Primary pneumonic plague) ซึ่งมักเกิดจากการสูดดมละอองที่มีเชื้อ ส่วนกรณีที่สองคือ กาฬโรคปอดทุติยภูมิ (Secondary pneumonic plague) ซึ่งเกิดจากเชื้อแพร่เข้าสู่ปอดหลังจากผู้ป่วยติดกาฬโรคชนิดอื่นแล้ว

ความแตกต่างนี้มีความสำคัญ เพราะผู้ที่เป็นกาฬโรคปอดสามารถมีเชื้ออยู่ในระบบทางเดินหายใจและแพร่เชื้อผ่านละอองจากการไอได้ จึงเป็นเหตุผลที่กาฬโรคปอดเป็นรูปแบบของกาฬโรคที่ต้องให้ความสำคัญด้านการควบคุมการติดเชื้อเป็นพิเศษ

ทำไมกาฬโรคปอดจึงแพร่จากคนสู่คนได้?

เมื่อเชื้อ Yersinia pestis อยู่ในปอด ผู้ป่วยสามารถไอและปล่อยละอองทางเดินหายใจที่มีเชื้อออกมา หากบุคคลอื่นอยู่ใกล้และสูดดมละอองเหล่านั้น ก็มีโอกาสติดเชื้อและพัฒนาเป็นกาฬโรคปอดได้ นี่เป็น ช่องทางเดียวที่กาฬโรคสามารถแพร่จากคนสู่คนได้ ตามข้อมูลของ CDC

อย่างไรก็ตาม การแพร่เชื้อโดยทั่วไปต้องอาศัย การสัมผัสใกล้ชิดและต่อเนื่อง กับผู้ป่วยที่มีเชื้อในระบบทางเดินหายใจ CDC ระบุว่าละอองที่แพร่เชื้อเป็นละอองทางเดินหายใจขนาดใหญ่ ซึ่งไม่ได้แขวนลอยอยู่ในอากาศเป็นเวลานานเหมือนเชื้อที่แพร่แบบ airborne ดังนั้นจึงไม่ควรตีความว่ากาฬโรคปอดสามารถลอยกระจายไปทั่วอาคารหรือพื้นที่ได้ง่ายเหมือนโรคบางชนิด

กาฬโรคปอดต่างจาก “ปอดบวม” อย่างไร?

คำว่า ปอดบวม หรือ Pneumonia หมายถึงภาวะติดเชื้อที่ปอด ซึ่งสามารถเกิดจากเชื้อหลายชนิด ไม่ได้หมายถึงโรคที่เกิดจากเชื้อเพียงตัวเดียว โดยเชื้อแบคทีเรียและไวรัสเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อย ขณะที่เชื้อราและปรสิตเป็นสาเหตุที่พบได้น้อยกว่า

ดังนั้น กาฬโรคปอดถือเป็นภาวะปอดอักเสบจากการติดเชื้อชนิดหนึ่ง แต่มีสาเหตุเฉพาะคือเชื้อ Yersinia pestis และมีลักษณะการแพร่เชื้อที่แตกต่างจากปอดบวมทั่วไป การจะรู้ว่าผู้ป่วยที่มีอาการปอดบวมติดเชื้ออะไร จำเป็นต้องพิจารณาอาการ ประวัติการสัมผัส และผลตรวจทางห้องปฏิบัติการประกอบกัน

ประเด็น กาฬโรคปอด ปอดบวม
สาเหตุ เชื้อแบคทีเรีย Yersinia pestis เกิดได้จากแบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา และปรสิตหลายชนิด
ลักษณะโรค เป็นรูปแบบรุนแรงของกาฬโรคที่ติดเชื้อในปอด เป็นภาวะติดเชื้อของปอดจากหลายสาเหตุ
การแพร่จากคนสู่คน สามารถแพร่ได้ผ่านละอองทางเดินหายใจจากผู้ป่วย โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสใกล้ชิด ขึ้นอยู่กับเชื้อที่เป็นสาเหตุ บางชนิดแพร่ระหว่างคนได้ ขณะที่บางสาเหตุไม่ได้แพร่แบบเดียวกัน
ความรุนแรง รุนแรงและดำเนินโรคได้รวดเร็วหากไม่ได้รับการรักษา มีความรุนแรงตั้งแต่เล็กน้อยจนถึงรุนแรง ขึ้นอยู่กับสาเหตุและสุขภาพของผู้ป่วย

อาการกาฬโรคปอดเป็นอย่างไร?

กาฬโรคปอดมักมีอาการเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยอาจมี ไข้สูง หนาวสั่น ปวดศีรษะ อ่อนแรง ไอ หายใจลำบาก และเจ็บหน้าอก ผู้ป่วยบางรายอาจมีเสมหะเป็นเลือดหรือมีลักษณะเป็นน้ำ อาการของโรคสามารถคล้ายกับโรคติดเชื้อในปอดชนิดอื่น จึงไม่สามารถวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียวได้

ระยะฟักตัวของกาฬโรคปอดหลังสูดดมเชื้อโดยทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 1–3 วัน ตามข้อมูลของ CDC และ WHO ระบุว่าอาจสั้นได้ถึงประมาณ 24 ชั่วโมง นั่นทำให้โรคสามารถดำเนินไปอย่างรวดเร็ว จึงจำเป็นต้องได้รับการประเมินและรักษาโดยแพทย์โดยเร็วเมื่อมีประวัติเสี่ยงร่วมกับอาการที่เข้าข่าย

กาฬโรคปอดรุนแรงแค่ไหน?

กาฬโรคปอดถือเป็นรูปแบบที่รุนแรงที่สุดของกาฬโรค หากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างรวดเร็ว โรคสามารถดำเนินไปจนเป็นอันตรายถึงชีวิตได้อย่างรวดเร็ว โดย WHO ระบุว่ากาฬโรคปอดที่ไม่ได้รับการรักษาอาจทำให้เสียชีวิตได้ภายในประมาณ 18–24 ชั่วโมงหลังเริ่มมีอาการ

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตีความว่าการติดเชื้อกาฬโรคปอดหมายถึงเสียชีวิตอย่างแน่นอน เพราะปัจจุบันมียาปฏิชีวนะที่สามารถใช้รักษากาฬโรคได้ และการเริ่มรักษาอย่างรวดเร็วช่วยเพิ่มโอกาสรอดชีวิตอย่างมาก CDC แนะนำว่า หากสงสัยกาฬโรค ควรเริ่มการรักษาตามความเหมาะสมโดยไม่รอผลตรวจยืนยันขั้นสุดท้าย

ตรวจวินิจฉัยกาฬโรคปอดอย่างไร?

การยืนยันกาฬโรคจำเป็นต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิบัติการ โดยสามารถตรวจหาเชื้อ Yersinia pestis จากตัวอย่างที่เหมาะสม เช่น เลือด เสมหะ หรือสารจากต่อมน้ำเหลืองที่บวมในผู้ป่วยบางราย การตรวจจึงมีความสำคัญอย่างมาก เพราะอาการของกาฬโรคปอดสามารถคล้ายกับโรคติดเชื้อทางเดินหายใจชนิดอื่นได้

กาฬโรคปอดรักษาได้ไหม?

รักษาได้ หากตรวจพบและได้รับยาปฏิชีวนะอย่างรวดเร็ว WHO ระบุว่ายาปฏิชีวนะมีประสิทธิภาพต่อเชื้อกาฬโรค และการวินิจฉัยรวมถึงการเริ่มรักษาโดยเร็วมีความสำคัญต่อการลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและการเสียชีวิต

สำหรับผู้ที่สงสัยหรือได้รับการยืนยันว่าเป็นกาฬโรคปอด แพทย์และหน่วยงานสาธารณสุขจะให้ความสำคัญกับการแยกผู้ป่วยและใช้มาตรการป้องกันการแพร่เชื้อ ส่วนผู้ที่สัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยอาจได้รับการประเมินความเสี่ยงและยาปฏิชีวนะเพื่อป้องกันการติดเชื้อตามดุลยพินิจของบุคลากรทางการแพทย์

กาฬโรคปอดป้องกันอย่างไร?

สำหรับประชาชนทั่วไป ความเสี่ยงของกาฬโรคขึ้นอยู่กับการสัมผัสเชื้อในพื้นที่ที่มีโรคระบาดหรือมีเชื้ออยู่ตามธรรมชาติ วิธีป้องกันที่สำคัญคือหลีกเลี่ยงการสัมผัสสัตว์ป่วยหรือสัตว์ตายโดยตรง ระวังการถูกหมัดกัด และหลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ที่สงสัยหรือได้รับการยืนยันว่าเป็นกาฬโรคปอด

หากอยู่ในสถานการณ์ที่มีการระบาด เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจะดำเนินการติดตามผู้สัมผัสและใช้มาตรการควบคุมโรคตามความเหมาะสม โดยผู้ป่วยกาฬโรคปอดควรได้รับการแยกเพื่อป้องกันการแพร่เชื้อ ขณะที่ผู้สัมผัสใกล้ชิดอาจต้องได้รับการเฝ้าระวังหรือยาป้องกันตามคำแนะนำของแพทย์และหน่วยงานสาธารณสุข

สรุป กาฬโรคปอดไม่ใช่ “ปอดบวมธรรมดา”

แม้ชื่อจะมีคำว่า “ปอด” เหมือนกัน แต่ กาฬโรคปอดกับปอดบวมเป็นคนละเรื่องกัน โดยกาฬโรคปอดเกิดจากเชื้อ Yersinia pestis และเป็นรูปแบบรุนแรงของกาฬโรค ขณะที่ปอดบวมเป็นภาวะติดเชื้อในปอดที่เกิดได้จากเชื้อหลายชนิด

จุดที่ต้องจำให้แม่นคือ กาฬโรคปอดเป็นรูปแบบเดียวของกาฬโรคที่สามารถแพร่จากคนสู่คนได้ ผ่านละอองทางเดินหายใจ โดยทั่วไปต้องอาศัยการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยที่มีการติดเชื้อในปอด และไม่ควรตีความว่ากาฬโรคปอดแพร่กระจายทางอากาศได้ง่ายเหมือนโรคที่มีการแพร่แบบ airborne

แม้โรคจะมีความรุนแรงและสามารถดำเนินไปอย่างรวดเร็วหากไม่ได้รับการรักษา แต่ปัจจุบันกาฬโรคสามารถรักษาด้วยยาปฏิชีวนะได้ ดังนั้น หากมีประวัติสัมผัสที่เสี่ยงและเกิดอาการไข้ ไอ หายใจลำบาก หรืออาการผิดปกติอื่น ๆ ควรรีบพบแพทย์และแจ้งประวัติการสัมผัสหรือการเดินทางที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้แพทย์ประเมินความเสี่ยงอย่างเหมาะสม

หมายเหตุ: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ หากสงสัยว่ามีความเสี่ยงต่อกาฬโรค ควรเข้ารับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์โดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง