พลวัตครอบครัวไทยในสังคมร่วมสมัย: การเปลี่ยนผ่านนิยาม ความสัมพันธ์และการดูแลภายใต้ครอบครัวที่หลากหลาย

ท่ามกลางความท้าทายด้านประชากรและเศรษฐกิจสังคม การให้การสนับสนุนจากรัฐจำนวนมากยังผูกติดอยู่กับสถาบันครอบครัว ในขณะที่ในเชิงปฏิบัติครอบครัวเป็นสถาบันที่มีพลวัตสูงและสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงอื่นๆ โดยเฉพาะการเข้าสู่สังคมสูงวัยสุดขั้ว งานวิจัยชิ้นนี้พบว่านิยามของครอบครัวเคลื่อนห่างออกจากการมองครอบครัวแบบดั้งเดิมที่อ้างอิงความสัมพันธ์ทางสายเลือดและการอยู่อาศัยใต้ชายคาเดียวกัน ยิ่งไปกว่านั้นครอบครัวในความรู้สึกนี้ยังมีความสัมพันธ์กับการดูแล ซึ่งเป็นแรงงานที่ไม่ถูกมองเห็น (invisible) ไม่มีค่าแรง (unpaid) และมีมิติทางเพศภาวะ (gendered) งานวิจัยชิ้นนี้มุ่งศึกษาพลวัตของครอบครัวไทยจากนิยามของครอบครัวในความรู้สึกและค้นหาว่านิยามดังกล่าวสัมพันธ์กับการแบ่งงานกันทำในครอบครัวและการดูแลอย่างไร ทั้งการดูแลทางกาย ทางการเงิน และทางอารมณ์ โดยใช้วิธีวิจัยแบบผสม (mixed method) ระหว่างการวิจัยแบบสำรวจ การวิเคราะห์เชิงพื้นที่ (spatial analysis) และการจัดประชุมกลุ่มย่อยเพื่อค้นหาความต้องการเชิงนโยบายของครอบครัวแบบต่างๆ

ผลการศึกษาพบว่า
1) ครอบครัวในความรู้สึกมีความหลากหลายมากกว่าครอบครัวในรูปแบบดั้งเดิมตามนิยาม โดยคนรุ่นหลังคือ Gen Y และ Gen Z ให้นิยามครอบครัวที่หลากหลายมากขึ้น ทั้งครอบครัวหลากหลายทางเพศ ครอบครัวที่ไม่ใช่สายเลือด ครอบครัวที่มีสัตว์เลี้ยงเป็นลูก ส่วนครอบครัวขยายไม่ได้หายไป แต่เปลี่ยนรูปเป็น “ครอบครัวขยายหลายบ้าน” ที่มีลักษณะเป็นเครือข่ายของการดูแลมากกว่าครอบครัวที่อยู่ในครัวเรือนเดียวกัน
2) ครอบครัวไทยไม่ได้อยู่ใกล้ชิดกันในทางกายภาพ โดยพบว่าค่ามัธยฐานของระยะห่างระหว่างสมาชิกครอบครัวไทยอยู่ที่ 111.08 กิโลเมตร ส่วนครอบครัวในกรุงเทพและปริมณฑล ก็ปรับตัวโดยการมีที่อยู่อาศัยหลายแห่ง ในขณะที่ระยะทางเป็นอุปสรรคต่อการดูแลทางกาย
3) การนิยามว่าใครคือครอบครัวมีความสัมพันธ์กับการดูแลมากกว่าสายสัมพันธ์ทางสายเลือดที่ตายตัว ซึ่งเป็นความท้าทายเชิงนโยบายในภาวะที่สังคมไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยสุดขั้ว ร่วมกับเงื่อนไขเฉพาะอื่นๆ ของสังคมไทย ได้แก่ เศรษฐฐานะ ความเหลื่อมล้ำ วัฒนธรรมด้านการดูแลที่ผูกติดกับมิติด้านเพศภาวะเพศวิถี การเป็นเมืองโตเดี่ยวที่ทำให้เกิดครอบครัวทางไกล ครอบครัวคนเดียว และครอบครัวในที่อยู่อาศัยแนวตั้งเพิ่มสูงขึ้น

ผลการศึกษาเหล่านี้นำไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายบนฐานของการเปลี่ยนกระบวนทัศน์การมองครอบครัว จากการส่งเสริมสถาบันครอบครัวตามนิยามที่ตายตัวมาสู่นโยบายการสนับสนุนการดูแลที่เป็นจริงดังนี้
1) ปรับกฎหมายที่เกี่ยวข้องให้มีการรับรองสิทธิครอบครัวที่เลือกเองและสอดคล้องกับการดูแลที่เป็นจริง
2) กำหนดให้มีนโยบาย “ความกตัญญูที่กินได้” โดยมีมาตรการอุดหนุนผู้ดูแลร่วมกับมาตรการทางภาษี เพื่อลดความตึงเครียดระหว่างเงื่อนไขเชิงเศรษฐกิจสังคมที่เป็นจริงกับชุดคุณค่าที่ผูกกับสถาบันครอบครัว
3) กำหนดให้มีชุดนโยบายด้านที่อยู่อาศัยที่มีการดูแลเป็นศูนย์กลางเพื่อสนับสนุนเครือข่ายการดูแลที่มีอยู่ ทั้งครอบครัวที่ไม่ใช่สายเลือดและครอบครัวขยายหลายบ้าน รวมถึงครอบครัวที่มีสัตว์เลี้ยงเป็นลูก
4) กำหนดให้มีชุดนโยบายสนับสนุนครอบครัวทางไกล เนื่องจากการย้ายถิ่นคือทั้งการเอาตัวรอดและการสร้างโอกาสของคนไทยมาอย่างยาวนาน จึงควรมีตาข่ายรองรับทั้งครอบครัวที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังและแรงงานย้ายถิ่นทั้งภายในและภายนอกประเทศ
5) จัดให้มีชุดนโยบายด้านการดูแลระดับท้องถิ่น เพื่อให้สอดคล้องกับการดูแลที่เป็นจริงที่ท้องถิ่นมีข้อมูล เช่น เครือข่ายเพื่อนบ้าน ความเป็นชุมชน การเดินทางและการเข้าถึงบริการด้านการดูแล
6) ขยายนโยบายให้ข้ามพ้นอคติแบบส่งเสริมการมีบุตร (pronatalism) ซึ่งมักไม่มีประสิทธิภาพสร้างแรงกดดันทางสังคม และอาจสร้างภาระการดูแลให้กับผู้หญิงไปสู่การโอบรับสัตว์เลี้ยงในฐานะสมาชิกในครอบครัวบนฐานของการมองว่าสัตว์เลี้ยงเป็นทั้งผู้ให้และรับการดูแล
7) จัดให้มีชุดนโยบายที่สนับสนุนให้การดูแลตัวเองเป็นไปได้โดยไม่ต้องพึ่งพารัฐ การเตรียมความพร้อมเพื่อการประคับประคองชีวิตบั้นปลายและการตายดี

ดาวน์โหลดรายงานฉบับเต็มได้ที่นี่

Research Roundup 2026 การดูแล ครอบครัว ครอบครัวข้ามรุ่น ครอบครัวยุคใหม่ ครอบครัวไทย ครอบครัวไทยยุคใหม่ คิด for คิดส์ – ศูนย์ความรู้นโยบายเด็กและครอบครัว จันทนี เจริญศรี ชนัญญา ประสาทไทย ชุมชน นโยบายครอบครัวไทย นโยบายตายดี ปณิธี บราวน์ ระบบดูแลผู้สูงอายุ สัตว์เลี้ยง สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

MOST READ

โสภณ ศุภมั่งมี เขียนถึงมุมอันตรายของเทคโนโลยี deepfake เมื่อมีการเอาหน้าคนไปใส่แทนนักแสดงหนังโป๊ ทางออกของเรื่องนี้อยู่ตรงไหน

โสภณ ศุภมั่งมี

18 Oct 2021

ชีวิตใหม่ของเหล่าโรงหนังชั้นสอง จากที่เป็นโรงฉายหนังควบก็ค่อยๆ ถูกแปรสภาพ โดยไม่ได้ทำหน้าที่แค่ฉายหนัง หากแต่ยังรองรับความโหยหาบางประการของผู้คนไว้ด้วย

พิมพ์ชนก พุกสุข

14 Sep 2022

ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ เขียนถึง ‘เกิดวังปารุสก์’ หนังสือเล่าเรื่องชนชั้นบนสยาม ผ่านประสบการณ์ ‘เจ้าครึ่งชาติ’ และความเป็นอื่นในราชสำนัก

ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์

26 Nov 2025